Wat me over ons volksgezondheidssysteem van het hart moet.

EEN BLACK BOX. Dat het gezondheidszorgsysteem van Suriname al decennia dysfunctioneel is, is ook voor de minister van volksgezondheid geen geheim en toch hoor je hem publiekelijk weinig over structurele verbeteringen. De behandeling en bejegening van patiënten en hun verwanten; de mogelijkheden voor het melden van klachten over de behandeling en bejegening; het langdurig wachten van patiënten in overvolle wachtruimten zonder comfort. De afwezigheid van structurele medezeggenschap van patiënten en hun verwanten in de organisatiebesturing en hun behandeltraject of zorg-pad. De resultaten van het organisatiemanagement en het beheer van middelen en processen. De chronische tekorten aan medicijnen en therapeutische hulpmiddelen. De afwezigheid van regelmatig geijkte internationale organisatiekwaliteitssystemen die lokale en regionale benchmark van vergelijkbare zorgorganisaties mogelijk maken. De talloze congressen die leiden naar het volgend congres en stapels ongelezen verslagen en rapporten. De onvruchtbare buitenlandse werkreizen van de minister, ‘zorgtoppers’ en ambtenaren. De regelmatig door vakbonden verwoorde arbeidsontevredenheid van zorgmedewerkers. Over de zorguitkomsten en financiële prestaties zeg ik niets. Op het niveau van individuele organisaties ontbreken hierover data of zijn ze onbetrouwbaar. Want ook hier vindt geen openbare verantwoording plaats. Jaarverslagen worden zelden gepubliceerd en als ze gepubliceerd worden is dat (zelden) op tijd. De Raden van Toezicht zijn ceremonieel, politiek benoemd en politiek afhankelijk. Voorgaande zijn allen bewijzen van een dysfunctioneel gezondheidszorgsysteem. Het gezondheidzorgsysteem van Suriname is een black box waar periodiek luide noodkreten uit klinken die nooit leiden tot het aanwijzen van een verantwoordelijke of een merkbare verandering. Voor verandering moet de black box open; daar hebben de verantwoordelijken geen belang bij.

HET SYSTEEM. Voor de tijd waarin we leven is ons systeem niet meer toereikend, wat begrijpelijk is. Het werd ontworpen in en voor de 19de eeuw met denkbeelden uit die tijd , en het functioneerde tot medio 20ste eeuw. Toen rond die tijd wetenschap en sociale revoluties nieuwe inzichten ontwikkelden en industriële revoluties nieuwe technieken voortbrachten, waren overheden gedwongen op meer humane wijze dan daarvoor om te gaan met de gezondheidszorg van hun bevolking. Er kwam verandering en tot en met vandaag is verandering de permanente staat van gezondheidszorg. Dit alles bereikte Suriname niet, niet structureel. Ons gezondheidszorgsysteem is van vóór 1975 en heeft van toen tot en met nu geen nodige en wezenlijke veranderingen ondergaan. Onze manier van gezondheidzorg organiseren en aanbieden vindt nog overwegend plaats op het raster van het medisch model (niet alleen in ziekenhuizen), een organisatiemodel dat analoog is aan het systeem uit de 19de eeuw. (De organisatie Medische Zending Primary Healthcare Suriname is hierop een uitzondering, zij organiseert en levert haar zorgaanbod gemeenschapsgericht. En enkele particuliere klinieken doen het ook anders, patiëntvriendelijker en servicegericht.)

Het medisch model is een oud en tijdrovend werkmodel dat is gebaseerd op de idee van defecten die gerepareerd moeten worden (de mens als machine). In tegenstelling tot meer eigentijdse zorgorganisatiemodellen die uitgaan van de mogelijkheden van mensen zelf (de mens als wezen dat betekenis geeft). In het medisch model is de aandacht voor preventie en gezondheid als leefstijl beperkt en – niet onbelangrijk – het model is gevoelig voor cliëntelisme, corruptie en andere onregelmatigheden. Ook de gezondheidszorg van Surinamers lijdt onder cliëntelisme, corruptie en onregelmatigheden. Dat maakt onze gezondheidszorg onnodig ingewikkeld, te bureaucratisch en te duur. Ingewikkeld door corruptie faciliterende bureaucratie en te duur door zinloze medische (be)handelingen en lokale handelskartels op de markt van medicijnen en hulpmiddelen. En – last but not least – te duur omdat de gezondheidswinst die het oplevert (een gezonde bevolking) in geen verhouding staat tot de inspanningen in tijd en geld. Zoals we dat nu doen brengt en houdt ons gezondheidszorgsysteem mensen in armoede, ziekte en hulpeloosheid. Het is een autocratisch model (sommigen zeggen patriarchaal model) dat de energie die nodig is voor anders en beter organiseren en vernieuwen van zorg op kleine en grote schaal vertraagt of blokkeert. Er moet al decennia iets anders. Waarom? Omdat het model verouderd is (internationaal niet meer compatible), ontwikkeling en vernieuwing remt. Het houdt de oude medisch gecentreerde status in onze gezondheidszorg in stand ten koste van nieuwe patiëntvriendelijkere en minder geld- en tijdrovende organisatiemodellen. Waarom moet bij eenvoudige gezondheidsproblemen altijd eerst een arts worden geraadpleegd? Waar dienen de vele laboratorium onderzoeken voor? Wie worden daar beter van? Kunnen anderen – bijvoorbeeld gespecialiseerde verpleegkundigen en physician assistants – geen ziekte diagnose stellen en medicatie voorschrijven? Buitenlandse praktijken tonen aan dat dit veilig en effectief kan, door patiënten als vriendelijk wordt ervaren en kosten vermindert.

MINISTERIE. Het ministerie van volksgezondheid is een maatschappelijk systeeminstituut met als kerndomein de volksgezondheid van de inwoners van Suriname. Ook de richting (filosofie, visie) en organisatorische inrichting van dit ministerie weerspiegelt – logischerwijs – het ontwerp uit de 19de eeuw! Het ministerie is niet met de tijd mee ontwikkeld en veranderingen zijn vaak cosmetisch en/of partijpolitiek ingegeven. Deze manier van werken – decennia achtereen – bracht ons systeem van volksgezondheid in de toestand waar het nu verkeert: dysfunctioneel. In deze toestand werkt met plakband, touwtjes en schroefjes bij elkaar houden wat uit elkaar valt niet meer. Het werkt al heel lang niet meer, bij het ministerie weten ze dat. Terwijl goede volksgezondheid elementair is, want gaat over het meest waardevolle en duurzame dat iedere samenleving heeft, namelijk de mensen die de samenleving vormen en dragen. Feitelijk organiseren we stagnatie door de verwaarlozing van dit elementaire. Stagnatie in de ontwikkeling van de individuele en collectieve gezondheid van Surinamers en stagnatie in de modernisering en differentiaties in de gezondheidszorg. Onze gezondheidszorg is hoofdzakelijk gericht op somatiek en minder op ons mentaal en sociaal welbevinden, minder op de mens als geheel (holistisch). Net als ons onderwijs, is onze gezondheidszorg nog niet gedemocratiseerd. In onze gezondheidszorg werken we nog met klassen, rangen en standen, terwijl het om een mensenrecht gaat. Particuliere initiatieven voor beroepsontwikkeling en beroepsvernieuwing in de sector komen daarom – en ook door de neiging van onze overheid om ons dagelijks leven te beheersen en regeren – niet van de grond. En als ze van de grond komen verlopen ze door bovenmatige bureaucratie en corruptie traag en ontmoedigend, en beïnvloeden ze negatief onze economische ontwikkeling. We beschouwen deze gang van zaken als normaal, maar het is abnormaal en onze ontwikkeling als individu en als samenleving leidt eronder! Wie gerichter onze samenleving in kijkt, ziet dat een te groot deel van de Surinaamse bevolking continu bezig is de overheid te bevredigen, in plaats te werken voor en met elkaar aan hun gemeenschap! Zoals we het in onze gezondheidszorg nu doen is ten diepste koloniaal, maar we zien dat niet zo. We hebben niet geleerd dat zo te zien. Winti wai lanti pai is waar, wanneer je geen vrijheid hebt en alles dat je doet voor lanti is, zoals in de koloniale slaventijd. Maar als democratische republiek is lanti de bevolking van Suriname, en de sociaal zwakken onder hen betalen het gelag van een dysfunctionele gezondheidszorgsysteem!

Het is alsof we dit nog niet beseffen, daarom dit artikel! Ons gezondheidszorgsysteem is van ons, wij zijn verantwoordelijk voor het goed inrichten, functioneren en onderhouden; niemand anders. Daarom vereist een achterhaald en dysfunctioneel gezondheidszorgsysteem om langdurige en gerichte aandacht van de mensen die we kiezen om ons land te besturen: om langdurige en gerichte aandacht van het hoogste niveau van onze overheid. Dat vergt kennis van en inzicht in de materie, in de relatie tussen economie en volksgezondheid en in het managen en besturen van de processen die daarbij horen. Dus ook om vaardigheden om een visie op volksgezondheid te ontwikkelen en invoeren. Hernieuwen van ons achterhaald en dysfunctioneel gezondheidszorgsysteem vraagt om politieke lef en politieke volwassenheid, dat is iets anders dan partijpolitiek. Iets totaal anders! De oplossing voor ons dysfunctioneel volksgezondheidssysteem ligt niet in een politieke partij of een politiek systeem maar in POLITIEK ALS COLLECTIEVE INSPANNING VAN EEN GEMEENSCHAP! In een democratie is het mogelijk maken van zo een politiek de enige bestaansgrond voor een volksvertegenwoordiging!

Suriname is een dunbevolkt land in de Amazone, met nog grote delen natuur in ecologische balans. Een jonge hyper multiculturele samenleving, met een jonge leergrage bevolking (meer dan de helft van ons is jonger dan 50 jaar), met nog manifeste koloniale patronen, met sensitieve ontvankelijke mensen en vitale precolumbiaanse volken (Inheemsen). Juist dit geheel biedt ons kansen voor een fundamentele vernieuwing van het systeem van onze volksgezondheid. Kansen voor ontwikkeling van een cliënt- en service gericht dienstenaanbod, cultuurveilige en cultuur- en milieubewuste therapeutische methoden. Een wendbaar intercultureel en interdisciplinair gezondheidszorgsysteem met regionale aantrekkingskracht (denk ook aan ecologisch zorgtoerisme!) De kansen liggen niet in de opwaardering van een historisch model dat het ziekenhuis nog beschouwt als de hoofdleverancier van gezondheidszorg. Een historisch model dat ‘het moederland’ al decennia achter zich liet maar dat wij, haar verweesde ‘arme’ kinderen, als een te zwaar en te duur kruis met ons meetorsen. Laat los. Gezondheidszorg is geen kruis, maar een bewijs van de waardigheid en levenslust van mensen! En we zijn niet arm!

No man is an island. Door grenzeloze interconnectiviteit (internet, ICT, AI) werken gezondheidszorgorganisaties en zorgaanbieders wereldwijd steeds minder stand alone. Gezondheidszorg van de 21ste eeuw wordt ontwikkeld en geleverd in netwerken. Netwerken van landen, van organisaties en van professionals. Onderzoek toonde aan dat deze manier van kennis ontwikkelen en kennis en informatie delen bijdraagt aan optimaliseren van de gezondheidszorg. We leven langer en we leven gezonder langer. Een hedendaags gezondheidszorgsysteem is een netwerkmodel waarbinnen gezondheid is verbonden met: inkomen, arbeidsomstandigheden, onderwijs cultuur en wetenschap, huisvesting, voeding, milieu, veiligheid en de actieve deelneming van de bevolking. Zo een systeem is vitaal en veelzijdig. Daar hebben veel meer actoren, beroepsgroepen en wetenschapsdisciplines inbreng in dan zorgberoepen en administratieve of management- en bestuursfuncties. Denk aan buurt- en wijkorganisaties. patiëntenverenigingen, consumentenorganisaties, producenten van diensten en goederen , zorgverzekeraars, werkgevers, antropologen, ethici, juristen, filosofen, gezondheidszorgeconomen. etc. Een plan van aanpak om van ons dysfunctioneel systeem naar een netwerksysteem te komen vereist daarom alleen al andersoortig leiderschap dan het eendimensionaal hiërarchisch model dat we in Suriname nog gebruiken. Niet per se (basis)artsen in de topbesturing van een ministerie van volksgezondheid, wel per se goede en professioneel geschoolde managers en bewust gevormde leiders, die voorkeur hebben voor human approach boven eendimensionale structuren en modellen. Niet per se alle vraagstukken naar de organisatietop stuwen, maar wel per se professionals op de werkvloer meer handelingsruimte geven voor de oplossing van problemen die ze in hun werk tegenkomen; de ontwikkeling van hun professioneel meesterschap stimuleren. Het systeem zijn de mensen, de mensen zijn het systeem en het systeem dat we nu hebben heeft nog te veel koloniale systeemresten, is totaal verpolitiekt en daardoor ook cognitief nog niet robuust genoeg om de overgang naar een nieuw systeem te maken, zonder dat de oude contracturen (de heilige huisjes) verdwijnen. Dat is onze realiteit, we moeten het doen met de mensen die er zijn en toch moeten we dringend wat anders. Bij continuering van het huidige beleid kunnen we nu al voorzien dat Suriname binnen korte tijd afstevent op een infarct in haar volksgezondheidssysteem. Zo een infarct treft de hele samenleving, niet alleen de armen en hulpbehoevenden, en ook de kinderen die nog geboren moeten worden. Zijn ze op het ministerie van volksgezondheid zich hiervan bewust en waaruit blijkt dat bewustzijn?

Goed zorgbestuur en Zorgautoriteit, De huidige minister liet een aantal keer in publieke gesprekken vallen, dat hij aan een groot hervormingsplan voor de gezondheidszorg werkt, en dat de invoering van een Zorgautoriteit deel is van dit plan. Wat de plaats van de Zorgautoriteit is in dit plan, en hoe dit instituut (want dat is wat een Zorgautoriteit is) gaat bijdragen aan de verbetering van ons dysfunctioneel gezondheidszorgsysteem is geheim. Het hele hervormingsplan is geheim, omdat Suriname geen wet heeft die van de minister openheid over zijn werk en de resultaten van dat werk vereist. Wanneer zo een wet er was, dan hadden de volksvertegenwoordiging, de burgers, journalisten en andere direct belanghebbenden het plan kunnen voorzien van commentaar en adviezen. Wat de acceptatie en duurzaamheid van het plan ten goede zou komen. Nu wordt het weer iets van de top, door de top en uit de top en niet iets van, voor en met de bevolking.

In aanleg is de inrichting en het operationeel maken van een Zorgautoriteit, op zich al een proces dat jaren van voorbereiding vergt en specifieke expertise behoeft. Om geen (inter)nationale blunders van formaat te begaan moeten de onafhankelijkheid van dit instituut en zijn juridische kaders goed verankerd zijn in het geheel van de wetten van een land. Om de Zorgautoriteit autoriteit te geven moeten er zelfs nieuwe wetten worden gemaakt en oude wetten worden bijgesteld of afgestoten. Dat doet men weliswaar in alle rust, maar niet in isolatie. En zeker niet binnen één regeertermijn en helemaal niet aan het eind van een regeertermijn in een land waar eenheid van bestuur geen politieke praktijk is! De oprichting en inrichting van een Zorgautoriteit is een logische fase in de kwaliteitsontwikkeling van een gezondheidszorgsysteem, en die ontwikkeling heeft Surinaamse gezondheidszorg (nog) niet doorgemaakt. Voor wat ik van het werk van een Zorgautoriteit weet (en op gebied van gezondheidszorgsystemen ben ik geen leek), overstijgt dit instituut de politieke waan van de dag en is het geen last- of waterdrager van de minister van volksgezondheid. Om als instituut effectief en efficiënt te zijn heeft een Zorgautoriteit een zekere afstand nodig tot de politiek en een hoge mate van professionele autonomie. Om van meet af aan publieksverwachtingen te managen en rol- en functieverwarring uit te sluiten, mag de bestuurder van de Zorgautoriteit niet een ex-lid van de regering zijn die het instituut installeerde of een ex-directeur van een zorgorganisatie die directe bemoeienis had met de inrichting en oprichting. Het bestuur (de organisatieleiding) en het toezichtcollege van de Zorgautoriteit zijn geen politieke beloningen voor politieke wederdiensten, maar capabele professionals op academisch niveau. Iedere politieke inmenging (of schijn van) met het functioneren van de Zorgautoriteit, zal de werking van dit instituut te niet doen. Dan heeft Suriname er een ‘pour la forme instituut‘ bij dat een gelegenheid is voor accommoderen van partijpolitieke loyalisten en friends en family van regerende politici. Precies datgene dat onze gezondheidszorg bracht in de toestand waar het zich nu bevindt. Dat is niet een toestand van Good Healthcare Governance.

Willen Surinamers in de 21ste eeuw de huidige toestand continueren? Als we dat willen, hoe gaan we jonge en ambitieuze zorgprofessionals boeien en binden, en hoe gaat onze gezondheidszorg gelijkwaardig optrekken met zorgorganisaties en zorginstituten in onze omringende wereld?

Spullenhulp en gelijkwaardigheid. Wat doet spullenhulp in dit verhaal? Wel, het volgende. In de euforie over de ondertekende Final Investment Decision (FID) met Total Energies hoorde ik de president juichen over een mooie toekomst, maar ik hoorde hem en de minister van volksgezondheid niet juichen over geld dat nu besteedt gaat worden aan onze gezondheidszorg. Het geschenk dat de ondertekening van de FID bezegelde [upgrading van de NICU van het Academisch Ziekenhuis Paramaribo (AZP) met couveuses en materiaal] was een vriendelijk gebaar aan de Surinaamse gemeenschap, niet aan de politiek of een regeringspartij! Het geschenk haalt de zorg voor kwetsbare pasgeborenen in het AZP uit de brand. En natuurlijk zijn we blij en opgelucht. Voorlopig niet nog meer dode baby’s door gebrek aan materiaal. Maar wacht even. Ho! Hoe komt het dat het AZP niet zelf in zijn werkmateriaal kan voorzien en Surinamers blij moeten zijn met de ‘weldoener’ TotalEnergies? Ik bedoel, waar staat een academisch ziekenhuis voor? Waar gaat onze dankbaarheid over? Beseffen we dat het geschenk spullenhulp is dat – als land – onze mindere positie blootlegt in een puur zakelijke deal met een onderneming (dus niet met een ander land!) over de exploitatie van onze grondstoffen? De president van Suriname is niet de gelijke van de CEO van TotalEnergies, dat is de CEO van Staatsolie! Hoe denken we over onszelf? Hoe denken de president en de minister van volksgezondheid over zichzelf, over Surinamers, en over hun politieke en functionele verantwoordelijkheid? Begrijpen ze überhaupt het concept van Good Governance, leiderschap en management? Op het niveau van landsbestuur is spullenhulp soms nodig om acute nood te lenigen, maar spullenhulp is niet duurzaam, ze verbetert niet het systeem onder de nood. De noodroep van september jl. uit het AZP over ontbrekende couveuses en te weinig gespecialiseerde verpleegkundigen, was niet acuut maar repeterend, systematisch dus. Ga op het internet nieuwspagina’s van de afgelopen tien jaar over nood van AZP lezen. Spullenhulp is ook voor ons academisch ziekenhuis een systematisch verschijnsel geworden? Waar staat het predicaat academisch voor? Voldoet dit ziekenhuis nog aan dat predicaat?

Verslaafd. Dit is mijn punt. Als aankomend INTERNATIONALE PRODUCENT VAN GOUD,OLIE EN GAS kunnen we met goed fatsoen toch niet meer dankbaar zijn voor spullenhulp? We krijgen nog spullenhulp omdat, ondanks onze natuurlijke overvloed die er al ver voor de komst van TotalEnergies was, onze politici er niet in slagen duurzaam verantwoordelijkheid te nemen voor dat waar ze verantwoordelijk voor zijn: 1) doelmatige besteding van overheidsmiddelen; 2) een gezonde bedrijfsvoering van overheidsbedrijven continu en ongehinderd mogelijk maken en 3) professioneel toezicht daarop. Ze doen hun werk onbehoorlijk en hebben met ons – de bevolking – een pact ontwikkeld. Dat pact bestaat uit: bidden, bedelen en spullenhulp. Het pact werkt als alcohol. Het benevelt onze hersens, vertroebelt ons oordeelsvermogen en is verslavend. Door de verslaving zien we niet dat we met dit pact 1) nooit eigenaar worden van onze problemen; 2) dat de oplossing van onze problemen buiten ons bereik blijft; 3) dat wij niet leren zelfvoorzienend te worden en hulpverslaafd angstig blijven vasthouden aan bidden, bedelen en spullenhulp en … aan de gevers van spullenhulp.

We zijn verslaafd aan spullenhulp. Verslaving is een gezondheidsprobleem: we krijgen een high van spullenhulp. Het geschenk van TotalEnergies was de drug die onze behoefte bevredigde met een high. Gloednieuwe couveuses en hulpmiddelen. Kom over drie jaar na de boekhoudkundige afschrijving van de couveuses, de staat van onderhoud en reservering voor nieuwe in de boeken controleren. Denkt iemand dat TotalEnergies dit niet over ons weet? Denk opnieuw! Wat is met ons besef van eigenwaarde gebeurt en hoe kunnen we dat besef terugwinnen? Wat hebben we van elkaar nodig om dat te bereiken?

The first wealth is health. Surinamers eerst. De Amerikaanse filosoof Ralph Waldo Emerson leerde ons (en de Harvard gezondheids-economist, David E. Bloom bevestigde die filosofie met empirische studie): The first wealth is health. Gezondheid is het fundament van iedere economisch gezonde en duurzame samenleving. Het zou goed zijn wanneer onze huidige en toekomstige politici en landsbestuurders enkele colleges filosofie en economie van de gezondheidszorg volgen. Ze zijn gratis te volgen op You Tube.